Muszę być szczery, ilekroć widzę Hyoho Niten Ichi-ryu sprowadzane do „szkoły, w której Miyamoto Musashi używał dwóch mieczy”, maleńka część mojej duszy opuszcza ciało, kłania się grzecznie i idzie do najbliższego lasu, żeby dojść do siebie. Nie dlatego, że to stwierdzenie jest całkowicie błędne. To byłoby zbyt proste. Jest błędne w bardziej irytujący sposób – poprzez swoją miałkość, która czyni je niemal bezużytecznym. Tak, Hyoho Niten Ichi-ryu jest związane z Miyamoto Musashim. Oczywiście. Nie da się oddzielić tej szkoły od niego, tak jak nie da się oddzielić dymu od ognia. Ale jeśli na tym poprzestaniemy, nie studiujemy tradycji sztuk walki. Patrzymy na plakat.
A plakaty są urocze. One też nie krwawią, nie starzeją się, nie dzielą na linie przekazu, nie tracą manuskryptów, nie przeżywają wojen, nie spierają się o prawowitość, nie trafiają do archiwów, nie tworzą kata, nie przechodzą z rąk do rąk i jakimś cudem nie oddychają cztery wieki później.
To jest ta część, na której mi zależy.
Hyoho Niten Ichi-ryu nie narodziło się jako modna etykietka sztuki walki. Powstało w burzliwym historycznym punkcie zwrotnym między końcem okresu Sengoku a początkiem okresu Edo, kiedy Japonia przechodziła od brutalnej niestabilności wojny do społeczeństwa, które powoli zaczęło formalizować, regulować, katalogować, klasyfikować, konserwować, a czasem dusić wszystko, czego dotknęła. To ma znaczenie, ponieważ szkoła nosi w sobie oba te światy. Ma w sobie surowość starszej kultury walki, ale także późniejszą potrzebę pisemnego przekazu, ustrukturyzowanych form i tożsamości linii. Nie jest to po prostu styl pola bitwy, ani też jedynie uprzejma tradycja dojo z okresu Edo, gdzie wszyscy pięknie się kłaniają, udając, że ludzie nie mają żeber. Znajduje się między tymi światami. Niezręcznie. Ostro. Jak większość interesujących rzeczy.
Tradycję tę zazwyczaj wywodzi się od Miyamoto Musashiego, który żył w latach 1584-1645, a japońskie źródła opisują go jako tego, który ukończył lub udoskonalił sztukę około pięćdziesiątego roku życia. Ten szczegół ma większe znaczenie, niż się ludziom wydaje. Nie był to wynalazek nastolatka pijanego pewnością siebie i testosteronem. Było to późne sformułowanie człowieka, który już walczył, wędrował, trenował, obserwował i – być może co najważniejsze – kwestionował znaczenie zwycięstwa. Źródła często powtarzają ideę, że w młodszych latach wygrywał pojedynki, ale później zdał sobie sprawę, że samo zwycięstwo nie oznaczało, iż w pełni pojął drogę strategii. Nie jest to małe stwierdzenie. Oznacza to, że szkoła nie została zbudowana jedynie na sukcesie. Została zbudowana z niezadowolenia z sukcesu.
To bardzo japoński rodzaj brutalności. Wygrywasz, a potem życie uprzejmie informuje cię, że nadal nic nie rozumiesz. Urocze. Bardzo motywujące. Ktoś powinien to powiesić na ścianie siłowni i patrzeć, jak wszyscy wychodzą.
Sama nazwa, Hyoho Niten Ichi-ryu, nosi w sobie ciężar. Hyoho to nie tylko technika miecza. Oznacza strategię, metodę walki, szerszą sztukę konfliktu i percepcji. Niten Ichi-ryu można tłumaczyć na różne sposoby, często jako „Dwa Nieba jako Jedna Szkoła”, ale ważna idea nie jest ozdobną poezją. Wskazuje na integrację dwóch sił, dwóch broni, dwóch linii działania w jedno strategiczne ciało. Musashi używał również nazw takich jak Niten Ichi-ryu i Musashi-ryu, a z czasem nazwy te stały się związane nie tylko z techniką, ale także z dziedziczeniem, prawowitością i pamięcią. To już jest moment, w którym historia zaczyna się komplikować, ponieważ nazwy w tradycjach sztuk walki nigdy nie są tylko nazwami. Są roszczeniami. Są kluczami. Czasami są to także małe flagi, którymi ludzie machają, udając, że się nie kłócą. Bardzo godne, oczywiście. Tak godne, jak tylko ludzie potrafią być, gdy w grę wchodzi sukcesja.
Filozoficzny kształt szkoły często łączy się z ideą Jisso Enman, pojęciem akceptacji rzeczywistości taką, jaka jest. Bez ozdób. Bez pocieszających iluzji. Bez polerowania prawdy, dopóki nie stanie się pochlebna. I to brzmi prosto, gdy się to tak zapisze. Wcale nie jest proste. To jedna z tych idei, która po cichu cię demontuje, jeśli potraktujesz ją poważnie. Bo nagle pytanie nie brzmi, jaką technikę wykonujesz, ale co faktycznie widzisz.
A większość ludzi, jeśli mamy być szczerzy, nie widzi jasno. Reagujemy. Błędnie przewidujemy. Projektujemy. Mamy nadzieję. Zakładamy. A potem nazywamy to zrozumieniem.
Hyoho Niten Ichi-ryu nie nagradza tego.
Struktura techniczna szkoły odzwierciedla to bardziej, niż ludzie sobie zdają sprawę. Tak, istnieją metody walki dwoma mieczami. Ale program nauczania jest szerszy. Istnieją formy długiego miecza, formy krótkiego miecza, formy w parach, a w niektórych liniach także metody z kijem i jutte. Kata nie są ozdobnymi sekwencjami. Są skondensowanymi lekcjami. Każda zawiera w sobie wyczucie czasu, dystans, nacisk, kąt, intencję. Są zaprojektowane tak, aby przekazywać zasady, a nie imponować publiczności, która zapomni, co widziała pięć sekund później.
Istnieje koncepcja, która pojawia się raz po raz w naukach – uderzenie, zanim ruch przeciwnika w pełni się zamanifestuje. Kizen no Uchitachi. Samo to zdanie oddziela swobodne rozumienie od rzeczywistej praktyki. Ponieważ wymaga czegoś niewygodnego. Wymaga, abyś nie czekał. Wymaga, abyś postrzegał intencję, zanim stanie się widoczna. Wymaga, abyś działał w przestrzeni, gdzie większość ludzi się waha.
A wahanie, niestety, to miejsce, w którym żyje większość ludzi.
Teraz, jeśli podążymy za szkołą poza Musashiego, co jest momentem, w którym sprawy stają się naprawdę interesujące, widzimy, że sztuka nie zamarła wraz z jego śmiercią w 1645 roku. Przeszła w ręce jego uczniów, w szczególności postaci takich jak Terao Magonojo i Terao Kyumanosuke. Te nazwiska nie są ozdobnymi przypisami. Są pierwszymi ogniwami w łańcuchu, który albo przetrwa, albo się zerwie, w zależności od tego, co nastąpi dalej.
A oto część, którą ludzie mają tendencję ignorować.
Przekaz nie jest automatyczny.
Nie wystarczy, że założyciel istnieje. Ktoś musi otrzymać materiał. Ktoś musi zrozumieć go na tyle dobrze, by go kontynuować. Ktoś musi nauczać go, nie zniekształcając go nie do poznania. I ktoś musi to robić wielokrotnie przez pokolenia, które nie dzielą tego samego kontekstu, tych samych bitew ani tych samych powodów do treningu.
Nie jest to romantyczna praca. To trudna, często niewidzialna praca.
Do XVIII wieku widzimy już próby stabilizacji tradycji poprzez pisemne zapisy, takie jak Hyoho Niten Ichi-ryu Sodenki, skompilowane w 1742 roku przez Shikata Hanbei Yukitsune. Pomyśl przez chwilę o tej luce. Prawie sto lat po śmierci Musashiego ludzie spisują przekaz. Nie dlatego, że wszystko jest doskonale zachowane, ale dlatego, że istnieje ryzyko, iż może tak nie być.
To jest moment, w którym szkoła przechodzi od żywego doświadczenia do udokumentowanej tradycji.
A dokumentacja nigdy nie jest neutralna.
Ona odzwierciedla to, co autor rozumiał, co cenił, co zdecydował się uwzględnić, a co pominął. Ona zachowuje, ale też kształtuje. Dlatego współczesna japońska nauka poświęca tyle czasu na dokładne badanie tych źródeł, zamiast ślepo je powtarzać.
Następnie jest Kumamoto, które staje się centralne dla zachowania szkoły. Musashi spędził swoje późniejsze lata pod panowaniem domeny Hosokawa, a ten regionalny kontekst pomógł zakotwiczyć tradycję. Kultura sztuk walki oparta na domenie, lokalne archiwa i ramy instytucjonalne – wszystko to odegrało rolę w utrzymaniu szkoły przy życiu. Bez tego jest całkowicie możliwe, że Hyoho Niten Ichi-ryu zniknęłoby, stając się kolejną nazwą zagubioną na długiej liście zapomnianych ryuha.
Historia jest pełna takich.
Po prostu zazwyczaj o nich nie mówimy.
Potem nadchodzi Restauracja Meiji i wszystko znowu się zmienia. Klasa samurajów się rozpada. Struktura społeczna, która wspierała tradycje sztuk walki, załamuje się. Kultura miecza przestaje być centralna dla tożsamości. Staje się, w najlepszym razie, dziedzictwem. W najgorszym – przestarzała.
A jednak szkoła przetrwała.
Nie dlatego, że była popularna, ale dlatego, że była utrzymywana. Po cichu. Bez potrzeby potwierdzenia. Bez potrzeby udowadniania swojej wartości społeczeństwu, które poszło naprzód.
W tym miejscu wiele tradycji upada. Nie dlatego, że są słabe, ale dlatego, że świat wokół nich zmienia się szybciej, niż są w stanie się przystosować.
Hyoho Niten Ichi-ryu nie znika.
Kurczy się. Staje się bardziej prywatna. Opiera się na mniejszych grupach. Staje się czymś, co trzeba wybrać, a nie odziedziczyć domyślnie.
Ta zmiana jest znacząca.
Potem nadchodzi dwudziesty wiek, przynosząc wojnę, zniszczenie i dalsze zakłócenia. Materiały giną. Nauczyciele giną. Ciągłość zostaje nadszarpnięta. A potem, po wojnie, Japonia ponownie się odbudowuje, włączając w to swój stosunek do szt